In Deventer werken gemeente en inwoners samen aan een nieuwe aanpak van de warmtetransitie. In de wijk De Worp wordt geëxperimenteerd met buurtgestuurde verduurzaming: een aanpak waarin bewoners een actieve rol spelen. Wat betekent dat in de praktijk? Hoe organiseer je samenwerking tussen gemeente en bewoners? En wat levert het op? We gingen in gesprek met de gemeente en de bewonersgroep in De Worp.
Gemeenten aan zet
Nu gemeenten meer bevoegdheden krijgen, kunnen zij de verduurzaming van de gebouwde omgeving versnellen en wijken en woningen aardgasvrij maken. Dat is nodig: in 2030 moet de CO₂-uitstoot 49 procent lager zijn dan in 1990. Het aardgasvrij maken van 1,5 miljoen gebouwen is daarin een belangrijke stap. Om de doelen te halen, wordt in sneltreinvaart de gemeentelijke capaciteit van duurzaamheidsteams uitgebreid. Wetten worden aangepast en er wordt onderzoek gedaan naar technische oplossingen: van warmtenetten tot elektrificatie en bodemwarmte systemen. Deventer maakt al flinke stappen binnen de warmtetransitie. Gemeente en inwoners werken samen aan een voortvarende aanpak. We bezochten deze Hanzestad aan de IJssel om te zien hoe dat in de praktijk werkt.
Aardgasvrij in 2050
Nederlandse gemeenten staan voor een grote opgave; het aardgasvrij maken van de gebouwde omgeving voor 2050. In heel Nederland zijn gemeenteambtenaren daar druk mee bezig. Op dit moment wordt op veel plekken de eerder opgestelde 'Transitievisie warmte' vertaald in concrete warmteplannen en wijkuitvoeringsplannen per buurt. Eén of meerdere wijken worden als prioriteit aangemerkt en daar starten ze met pionieren. Want de opgave is enorm en er moet nog veel geleerd worden.
De Worp in Deventer
In Deventer ligt een bijzondere wijk, de Hoven, ook wel “De Worp” genoemd. Het is een grotendeels vooroorlogse wijk die aan de westkant van de IJssel ligt, en heeft een eigen karakter. Van oorsprong waren op die locatie de buitentuinen van de stad gevestigd. Daarom zijn er nog steeds kleine weggetjes en de woningen smal. Deze wijk behoort tot de eerste wijken die de gemeente heeft geselecteerd binnen de Transitievisie Warmte. Maar waarom? Wat zijn de uitdagingen en wat de succesfactoren? En hoe werkt de gemeente samen met de actieve bewoners in de wijk? Daarover vertellen de gemeenten en de bewonersgroep zelf.
De Gemeente aan het woord
Daniel van Oenen, Gebiedsregisseur bij de gemeente Deventer is betrokken bij de verduurzaming van De Worp. Hij komt regelmatig in het buurthuis 't Hovenhuus van de Speeltuinvereniging waar we elkaar ook spreken. Waarom heeft de gemeente ervoor gekozen om De Worp als een van de eerste wijken te ondersteunen bij het gasvrij maken van de woningen?
"Dat is wel opvallend. Eerst werd vooral gekeken naar in welke wijken een warmtenet technisch haalbaar was. Ook bij De Worp is daar onderzoek naar gedaan, met de IJssel als warmtebron. Het werd snel duidelijk dat dit niet haalbaar was vanwege de afstand. Toch besloten we De Worp als een van onze pionierswijken aan te merken. Vooral vanwege de actieve bewonersgroep. Dat maakt het voor ons als gemeente aantrekkelijk om hier stappen te zetten en te leren voor andere wijken in Deventer."
Hoe loopt de samenwerking met het bewonersinitiatief en wat zijn de succesfactoren van jullie samenwerking?
"In het begin was dit wel lastig. De bewonersgroep dacht dat zij bepalend waren, maar de gemeente dacht dat ook. Er was tijd nodig om elkaar te leren kennen en de rollen goed te verdelen. Nu gaat dat heel goed. We hebben zelfs samen met de bewonersgroep aan het Wijk Uitvoeringsplan (WUP) geschreven in een open document. Ook koos de gemeente voor een meer ondersteunende rol en sluiten we aan bij initiatieven uit de wijk.
AT LAST: leren door te doen
De afgelopen twee jaar ondersteunde Klimaatverbond Nederland tien gemeenten bij de warmtetransitie via het project 'AT LAST'. Wij kozen voor een specifieke aanpak: 'de buurtgestuurde verduurzaming'. Een passende aanpak voor gemeenten die gemotiveerd zijn de transitie aan te pakken: mét de buurt, vanuit de bewoners.
We hebben het geluk dat de bewonersgroep proactief is. Ze zijn intrinsiek gemotiveerd. De groep kijkt veel breder dan alleen energie; zij spelen in op wat er opkomt en leeft in de wijk. Daarmee pakken zij ook onderwerpen aan, waar wij als gemeente geen plan voor hebben; zoals auto’s delen, regenwater afkoppelen en asbest daken vervangen. Onderwerpen die ook voor de gemeente van belang zijn, maar waar wij geen capaciteit voor kunnen maken. De samenwerking met de bewoners is daarom ontzettend waardevol; zij nemen de integrale benadering mee, en wij kunnen met hun hulp onze uren opschalen en effectiever en gerichter werken.”
Wat is de belangrijkste les die je andere gemeenten wilt meegeven?
Het verduurzamen van de buurten en wijken is niet een technische, maar een sociale opgave. Kijk waar actieve bewonersgroepen zijn in je gemeente en neem die factor mee in de besluitvorming over waar je gaat starten. Investeer vervolgens in de relatie met die actieve bewonersgroep in de wijk. Ga fysiek naar de plek toe waar zij te vinden zijn. Neem de tijd om elkaar te leren kennen en aan elkaar te wennen. Bouw vertrouwen, bouw een band op en spreek verwachtingen uit. Zodra je een duidelijke rolverdeling hebt, kun je als gemeente veel meer bereiken in samenwerking met bewoners. En sluit aan bij waar de bewoners mee bezig zijn. Zo organiseren wij binnenkort een avond waar bewoners uit de wijk hun initiatief kunnen pitchen. Van zorgkringen en gereedschapsschuurtjes waar spullen worden opgeknapt tot collectieve inkoopacties van bijvoorbeeld blazers onder radiatoren. Door op die manier in contact te komen met de bewoners, kom je erachter waar de aanknopingspunten zijn voor het verduurzamen van hun huizen.”
De Bewonersgroep aan het woord
Dwar en Willem zijn beiden al jaren betrokken bij het bewonersinitiatief “De Worp Duurzaam Doen”. Beide heren zijn gepensioneerd, zetten zich vrijwillig in en zijn in hun werkzame leven ook bezig geweest duurzaamheid. Willem heeft een achtergrond in tropische landbouw, woonde en werkte een aantal jaar in Zambia en werkte jarenlang bij Natuur en Milieu Overijssel. Dwar was in zijn werkzame leven betrokken bij de verduurzaming van het trainingscentrum Venwoude en ondersteunt nu ook in opdracht van de gemeente bewoners in zijn wijk met het verduurzamen en renoveren van hun woning.
Hoe is het bewoners initiatief op de Worp ontstaan en wat zijn jullie belangrijkste activiteiten?
“Rond 2010 kwam er een interessante film uit van Transition Towns - genaamd: “Peak Oil” – die is hier in het Hovenhuus getoond en de mensen die daarop afkwamen zijn gaan brainstormen naar aanleiding van de film. Zo ontstond er een werkgroep die met duurzaamheid in de wijk aan de slag ging. De eerste actie die gedaan is, is een gezamenlijke inkoop van zonnepanelen, 40-50 mensen deden daaraan mee. Vervolgens zijn er veel andere projecten opgepakt zoals het afkoppelen van regenwater, asbest daken verwijderen en groene daken bij elkaar aanleggen. Het nieuwste initiatief is het aanleggen van een voedselbos, ‘de Worpse Weelde’. We werken altijd vanuit de intrinsieke motivatie van bewoners, de onderwerpen komen organisch op en worden gezamenlijk aangepakt.” Een initiatief dat heel succesvol was, was ‘de deurhanger’. We gingen de straten langs en stopten een deurhanger door de brievenbus met daarop vragen over verduurzaming. De bewoners konden de deurhanger met hun antwoorden aan de voordeur hangen de zaterdag daarop. We hadden aangekondigd dat we die dag langs zouden komen om ze op te halen en namen toen gelijk ook wat LED lampen, isolatie-materiaal, etc. mee. Het idee was om te inventariseren of en wanneer mensen hun woningen zouden willen verduurzamen. We hadden een grote respons; 180 mensen reageerden. Het bleek een succesvolle ijsbreker om een gesprek aan te gaan met buurtbewoners. Uiteindelijk is deze inventarisatie van de deurhanger vertaald naar de plannen in de wijk in de WUP die we samen met de gemeente hebben opgesteld.”
Hoe zien jullie de samenwerking met de Gemeente?
“Het contact en de samenwerking met de gemeente is fijn. Ze nemen een bescheiden rol aan in deze buurt, maar ze zijn wel aanwezig. Zo hebben ze elke week een spreekuur hier in het Hovenhuus. Ook informatieavonden organiseren we vaak samen, wij nemen meestal het initiatief en zij ondersteunen en zijn aanwezig. Wij zijn de voelsprieten van de wijk, er is hier een sterke sociale cohesie. Het doel dat wij als bewonersgroep hebben - zoveel mogelijk huizen isoleren, woningen verduurzamen en het verminderen van fossiele brandstof gebruik – sluit heel goed aan bij de doelen van de gemeente. Het einddoel is dus hetzelfde, maar we hebben soms een andere route. Dat is niet erg, zolang we elkaar maar blijven vinden.” Toch hebben Dwar en Willem beiden een verbeterpunt voor de inzet van de gemeente in de wijk. Dwar vindt dat de gemeente veel zichtbaarder aanwezig zou mogen zijn in de wijk. Nu zijn bedrijven die warmtepompen en zonnepanelen willen verkopen zichtbaarder aanwezig dan de gemeente. Het moet duidelijk worden voor de inwoners dat de gemeente hier actief is met de verduurzaming van woningen en naast de bewoners staat. Dat mag van Dwar luid en duidelijk te zien zijn, bijvoorbeeld met grote posters op de ramen van het Hovenhuus, een bijeenkomst op het plein en/of met standjes en activiteiten. Willem loopt er vooral tegenaan dat zij als bewonersinitiatief niet goed zicht hebben op de impact van de activiteiten; hij wil graag meer inzicht in de aantallen. Hoeveel mensen in de wijk hebben een subsidie voor isolatiemaatregelen aangevraagd? Hoeveel warmtepompen zijn er geïnstalleerd? Etc. Als die monitoring gedeeld wordt, kunnen we als bewonersinitiatief effectiever ons werk doen; we kunnen gerichter aan de slag en weten beter wat het effect is van wat we doen. Ook zien beiden dat er wel een aantal risico’s verbonden zijn aan de samenwerking met de gemeente voor een bewonersinitiatief. Zo kan het zijn dat je vervreemd raakt van je achterban, en andere projecten – die geen prioriteit krijgen van de gemeente – kunnen opzijgeschoven worden. Beiden is ook gebeurd. Maar uiteindelijk zien wij wel de meerwaarde van de betrokkenheid van de gemeente. Ze hebben veel capaciteit en financiële middelen om onze wijk te ondersteunen. Recent zijn er veel meer mensen aangenomen om het doel van 2050 aardgasvrij te halen. Ook de uitgangspositie van de WUP – die we samen geschreven hebben – was heel mooi. De combinatie van wat de gemeente brengt (capaciteit, kennis en financiën) en wat wij brengen (het ‘samen-gevoel’, de voelsprieten in de wijk en de intrinsieke motivatie) is een hele sterke.
Foto's De Worp De hoven - Fotograaf: Bart Ros en Deventer Marketing
De Worp De hoven - Fotograaf: Bart Ros en Deventer Marketing
De Worp De hoven - Fotograaf: Bart Ros en Deventer Marketing
Wat zouden jullie andere betrokken bewoners of bewonersinitiatieven willen meegeven?
“Wacht niet af, neem initiatief. Uiteindelijk zijn het de huizen van de bewoners waar het om gaat, daar wil je zelf wat over te zeggen hebben. Eigenlijk was het ons eigen idee en initiatief om ervoor te zorgen dat De Worp geselecteerd zou worden door de gemeente als een van de eerste buurten om een WUP te maken voor de verduurzaming van de woningen. De gemeente is een partij die te vertrouwen is en echt naast je kan komen staan om deze uitdaging aan te pakken. Zorg ervoor dat je samenkomt met gelijkgestemde buurtgenoten. Dat kan op een makkelijke manier in een buurthuis, bijvoorbeeld door een filmavond over het onderwerp te organiseren en met elkaar in gesprek te gaan. Daarna kun je samen plannen maken en de gemeente erbij betrekken.”
Praktijkervaringen van gemeenten die vooroplopen
Bij Klimaatverbond Nederland verzamelen en delen we praktijkervaringen van gemeenten die vooroplopen in de warmtetransitie. Zodat anderen niet opnieuw het wiel hoeven uit te vinden, maar direct kunnen bouwen op wat werkt. Sta je zelf voor deze opgave en wil je versnellen met een aanpak samen met bewoners? Neem contact op met Liset Meddens voor advies en inspirerende voorbeelden. Liset.meddens@klimaatverbond.nl.